Kimyasal ürün diyerek çalmaya çalıştılar! Ormana giden yol nereye çıktı?

Bir yanda insanlığın ortak kültürel hafızasını koruma iddiası, diğer yanda bu mirasın hangi coğrafyaya ait olduğu sorusu... Arkeoloji, sanat ve tarih dünyasında sık sık karşılaşılan bu gerilim, zaman zaman romantik keşif hikâyelerinin gölgesinde, çok daha tartışmalı olayları da beraberinde getiriyor. 1923 yılının Kasım ayında, genç bir Fransız çiftin Vietnam’ın Hanoi kentinde bir araştırma gezisi bahanesiyle başlattığı yolculuk, kısa süre içinde Güneydoğu Asya’nın en önemli arkeolojik alanlarından birine uzandı. André Malraux ve eşi Clara, Kamboçya’daki antik Khmer uygarlığına ait eserleri incelemek için bölgeye gelmiş gibi görünse de asıl planlarının çok farklı olduğu ortaya çıkacaktı. Çift, yerel otoritelerden izin alarak ve akademik bir misyon izlenimi vererek Banteay Srei Tapınağı’na ulaştı. Yaptıkları bu ziyaret, bölgedeki kültürel mirasın korunması açısından büyük bir skandala dönüşecekti. Malraux ve beraberindekiler, tapınaktaki bazı taş kabartmaları ve heykelleri sökerek yanlarına aldı ve bunları “kimyasal ürün” etiketiyle sandıklara yerleştirdi. Plan, eserleri önce Mekong Nehri üzerinden Saigon’a, oradan da Avrupa’ya ulaştırmaktı. Ancak olay kısa sürede yerel yetkililerin dikkatini çekti. Fransız sömürge yönetimine bağlı güvenlik güçleri devreye girerek Malraux ve ekibini durdurdu. Yapılan aramada çalınan eserler ele geçirildi ve süreç yargıya taşındı. 1924 yılında Phnom Penh’de görülen dava, büyük yankı uyandırdı. Malraux ve arkadaşları “tarihi eser hırsızlığı” ile suçlandı ve mahkûm edildi. Fransa’da yükselen edebi çevrelerin desteği ve siyasi girişimler sonucunda cezalar hafifletildi ve kısa süre içinde serbest bırakıldılar. Bu olay, yalnızca bir hırsızlık vakası olarak değil, aynı zamanda sömürge döneminde kültürel mirasın nasıl sahiplenildiğine dair önemli bir örnek olarak tarihe geçti. André Malraux ise ilerleyen yıllarda Fransa’nın önemli yazarlarından biri ve hatta kültür bakanı olacak ancak Kamboçya’daki bu olay onun hayatındaki en tartışmalı başlıklardan biri olarak kalacaktı. Bugün Banteay Srei Tapınağı yeniden restore edilmiş durumda ve dünyanın en çok ziyaret edilen arkeolojik alanlarından biri olarak kabul ediliyor. Fakat geçmişte yaşanan bu olay, kültürel mirasın korunması ve kime ait olduğu sorusunu hâlâ canlı tutmaya devam ediyor.