Giriş
Bazen kendini gece saat 23.47’de bir alışveriş sitesinde, sepete ‘sadece bir tişört’ atarken buluyor musun? Sonra bir bakmışsın, kargo kutuları evin salonunda sıra olmuş… Hoş geldin, sen belki de bir Doom Spender’sın!
Peki nedir bu doom sprending? Doom’ İngilizce’de ‘kıyamet, felaket’ demek. ‘Spending’ ise hepimizin çok iyi bildiği ‘harcama’. Birleştirince ortaya şu çıkıyor: Felaket harcaması. Yani ‘zaten her şey kötü gidiyor, bari alışveriş yapayım’ hali. Savaş, ekonomik kriz, kur artışı, zam, kötü haberler, stres… Ve senin elinde kredi kartı. Tık! Bir tıkla moral yerine geçici dopamin dozu alıyoruz.
DOOM SPENDER MISIN?
Aşağıdaki 8 soruya ‘evet’ dediğin kadar, Doom Spender’lığa yaklaşıyorsun:
1 Moral bozucu bir haber duyunca kendini bir şey satın alırken mi buluyorsun?
2“ Zaten dünya batıyor, ben bari güzel yaşayayım” cümlesi tanıdık mı geliyor?
3 Kargo geldiğinde bir heyecan, ama açınca “neden aldım ki?” hissi yaşıyor musun?
4 Hesapta para azaldığında bile “olsun, kredi kartı var” diyor musun?
5 Instagram’da biri bir ürün paylaştı mı, hemen siteye girip sepete mi atıyorsun?
6 Son ayki harcamalarını düşününce biraz utanıyor musun?
7 “Bunu alayım, motive olurum” deyip sonra motivasyonu kaybediyor musun?
8 Bir borcu kapatmadan yenisine mi giriyorsun?
4 ve üzeri “evet” çıktıysa: Sen bir Doom Spender adayısın.
Ama üzülme; çünkü fark etmek, değişimin ilk adımı!
ÇEYİZ ALIŞVERİŞİ IÇIN ERKEN Mİ, MANTIKLI MI?
SORU: Merhaba Özlem Hanım, çevremde bekar kızlar ve erkekler çeyiz alıyorlar. Ortada evlilik yok ama “gün geçtikçe her şey artıyor, ondan alıyoruz” diyorlar. Ben de “erken değil mi?” diye soruyorum. Sizce erken çeyiz almak doğru mu? Hayal
CEVAP: Alma. Evlilik tarihi belli olmadan yapılan çeyiz alışverişi hem nakdi kilitler hem de zamanla ihtiyaçlar değiştiğinde pişmanlık yaratabilir. Fiyat artışı korkusu yerine küçük birikimlerle ‘çeyiz fonu’ oluşturmak çok daha akıllıca olur. Yani önce para biriktir, sonra gerçekten ihtiyaç netleşince al. Böylece hem esnek hem de kontrollü davranırsın.
NEDEN OLUYOR BU?
Çünkü para sadece sayılar değildir. Para=Duygu aynı zamanda.
NE YAPALIM?
1Kendine ‘neden’ sorusunu sor. “Gerçekten ihtiyacım mı var, yoksa moralimi mi düzeltmeye çalışıyorum?”
2Zaman tamponu koy. Almak istediğin şeyi 24 saat beklet. Yüzde 70 ihtimalle ertesi gün o heyecan geçmiş olur.
3Mini hedef koy. “Bu ay 500 TL tasarruf edebilirsem kendime kahve ısmarlayacağım” gibi. Küçük ödüller büyük dopamin sağlar. 4Bütçe görünürlüğü yarat. Monay’daki gibi, harcamalarını gör, neyin nereye gittiğini fark et. Çünkü görünür olan, yönetilir.
5‘Olmasa da olur’ listesi yap. Gerçekten hayatına değer katmayan şeyleri fark et. Doom Spending, çağımızın sessiz stresi. Ama sen bu yazıyı okuyorsan, demek ki farkındasın.
Ve farkındalık = güç... Harcamalarını suçlulukla değil, bilinçle yönet.
UNUTMA: Kredi kartı değil, sen kontrolü elinde tut. Ve bir daha o sepete tıklamadan önce kendine şu soruyu sor: “Ben şu anda mutlu muyum, yoksa sadece alışveriş yaparken mi öyle hissediyorum?” Gülümse, derin bir nefes al… Gerçek dopamin, bilinçte saklı.
5 KOLAY ADIM
SORU: 15 yıllık evliyim ama inanın asla para biriktiremiyorum. Ufak çaplı evden satış yapıyorum, elime para geçiyor ama şu birikim işine hiç giremiyorum. 5 yıl içinde elime geçen paraları biriktirseydim bir ev peşinatım olurdu ya da 150 gram altınım. Bir de kredi kartına borçlandım. Kapatıyorum, kartı kırıyorum sonra aynı süreç. Bana akıl verin ne olursunuz. Sevda
CEVAP: Sevda, hissettiklerin çok tanıdık, öncelikle yalnız değilsin. Kısa, uygulaması kolay 5 adım veriyorum; hemen başlayabileceğin şeyler.
1. DURUMU KABUL ET: Senin yaptığın gibi itiraf etmek en büyük adım.
2. NAKIT FOTOĞRAFI ÇEK: Bu ay eline ne geliyor, sabit giderler ne kadar, kredi kartı borcu toplam ne? Benim uygulamam Monay’ı kullanabilirsin.
3. KÜÇÜK HEDEF, HIZLI ZAFER: İlk hedef 1.000–2.000 TL biriktirmek olsun. Başarı hissi motivasyonu getirir.
4. KART IÇIN NET KURAL: Kartı ‘gizle’, fiziksel kartı kilitli çekmecede tut, internet ödemelerini kapat. Otomatik ödemeler için sadece gerekli olanı bırak.
5. BORÇ ÖNCELIĞI: En yüksek faizli borcu önce kapat.
NOT: Kredi kartını kapatıp tekrar açmak yerine borç planı yapıp kapatmak/erişimi kontrol etmek daha sürdürülebilir bir durum.
HIZLI DAVRANIŞ TAKTIĞI:
“24 saat kuralı” — anlık alışveriş isteğinde 24 saat bekle, çoğu istek geçiyor
HAFTANIN ANKETİ
Takipçilerime, “Bu ay kredi kartı borcunun ne kadarını ödeyeceksin’ diye sordum. 1054 kişi cevap verdi.
Tamamını ödeyeceğim: 665 kişi
Asgarisini ödeyeceğim: 215 kişi
Asgariden yüksek bir miktar ödeyeceğim: 139 kişi
Hiçbir şey ödemeyeceğim: 34 kişi Sonuçlar gösteriyor ki, çoğu kişi borcunu tamamen kapatmayı hedefliyor ama önemli bir kısmı hâlâ asgari ödeme sınırında.
