İran’da neler oluyor?

İran’dan peş peşe şöyle haberler aldık: Ülkede ilk kez senfoni orkestrasına bir kadın şef atandı ve konserler verdi. Uluslararası medyaya kadınların karate kurslarını görüntüleme izni tanındı. Kadınlar artık trafikte motosiklet ve scooter kullanıyor. Hepsi kadınlar adına ayrı ayrı kazanımlar. Belli ki başka gelişmeler daha oluyor. Ama neden ve nasıl? İran, son iki yıldır toplumsal görünürlüğünü artırmaya çalışıyor. Giyinme kuralına uymadığı için gözaltına alınıp şüpheli şekilde ölen Mahsa Amini’den sonra ülkede bir kırılma yaşandı. Dünya medyasına yansıyan, kadınlar üzerindeki baskı haberleri, İran hükümetine karşı silah olarak kullanılmaya başlandı. Silah derken mecazi değil. Çünkü ülkedeki otoritenin meşruiyeti sorgulanır hale getirilince, kadın düşmanı algısıyla ‘şeytanlaştırılan’ İran’a yönelik saldırılar, özellikle İsrail’in saldırıları ‘haklı bir intikam’mış gibi algılanır hale getirildi. İran da bu tehlikeyi fark edip görünür alanlarda kontrollü esneklik yaratmaya başladı. İran, toplumsal dönüşüm sinyallerini ustaca, rejimin omurgasını bozmadan ve en güçlü olduğu alanlar olan sanat ve sporu parlatarak veriyor.

YUMUŞAK GÜÇ: KÜLTÜR

Tahran Senfoni Orkestrası’nı yöneten ilk kadın şef Paniz Foryoussefi’nin konserlerine ‘Simurg Diyarı’ adını vermesi müthiş bir mesaj taşıyor. Simurg figürü, İran mitolojisinde bilgelik, koruyuculuk, iyileştirme ve köklü kültürel hafızayı temsil ediyor. İran sineması ve müzikleri, bugün dünyanın en çok konuşulan sanatsal değerleri arasında. Kısıtlamalar içinde üretilen derinlikli hikayeler, genç kuşak bestecilerin yükselişi ve konserlerde kadınların ilgisini gösteren anlar dünya çapında karşılık buluyor. İran neredeyse Afganistan gibi resmedilmeye çalışılırken somut gerçekler ise bu algıyla çelişiyor. Zira ülkede kadın okuryazarlığı 15-24 yaş grubunda yüzde 98.9. Doğum kaynaklı anne ölüm oranı 100 binde 16. ABD’de bu oran 19! Kadın işsizlik oranı ise yüzde 13.7. Toplumsal ve kültürel alanlarda kadınların görünürlüğü arttıkça İran anlatısına bakış da değişip şekillenmeye devam edecektir. Bugün yaşananlar her ne kadar reform gibi görünse de değil. Ama rejimin içinde, toplumun nefes aldığı mikro boşluklar yaratılması, İran’ın kadim tarihi ve kültürünün dünya çapında keşfedilir hale gelmesi önemli. Sanat, spor, eğitim, sağlık gibi en güçlü olduğu alanları yumuşak gücü haline getiren yönetim, bu sayede hem içerideki hem dışarıdaki algıyı yönetebiliyor. İşte kültür gücü, böyle bir şey.

ANALOGLARIN YILI 2026

Bu yıl bizi dijital bir kırılma bekliyor. Yeniden analoğa döneceğiz. Analog yani dijital olmayan, fiziksel olan; elle hissedilebilir, gerçek dünyaya bağlı olan demek. Analoğa dönmek, ekrandan uzaklaşmak, ekrana içerik yaratmak yerine defter tutmak, ekran kaydırmak yerine kitap okumak gibi anlamlarda kullanılıyor. “Nereden çıktı?” derseniz Financial Times, geçen ay bir rapor yayınladı. 50’den fazla ülkede 16 yaş ve üstü 250 bin kişiyle yapılan bir çalışmada 2022’nin kilit bir rolü ortaya çıktı. Sosyal medya, 2022’de zirve yapmış ve o yıldan sonra aslında sürekli olarak gözden düşme eğiliminde. Üzerine 2023’ten sonra hayatımıza giren yapay zeka da eklenince insanlar ‘içerik kirliliği’ hatta ‘içerik zehirlenmesi’ yaşar oldu. Çünkü olan, insanın dikkat yeteneğine oldu. Şimdi özellikle Z kuşağı, odaklanma yeteneğini kazanabilmek için harekete geçti. Ekransız çözümler peşindeler. Yüzde 28’i, akıllı olmayan telefona geçmek istiyor. Seramik, defter, masa oyunları, analog fotoğraf makinesine dair internet aramalarında artış var. Örneğin San Francisco’da şu ara Mahjong geceleri çok popüler. Domino taşı, iskambil ve puzzle karışımı bir masa oyunu için buluşmalar düzenleniyor. Yani eski analog aktiviteler artık nostalji olmaktan çıktı; ana akım haline geliyor. Hatta lüks oluyor da diyebiliriz. Çünkü bugün ekrandan uzak kalabilmek ciddi anlamda bir statü meselesine dönüştü. Ve bir şeye dikkatini verebilmek, en değerli para birimi gibi oldu.

BEYNİ OLAN KADIN CAZİBESİ

Moda dünyası da analog rüzgarını kapmış ve biz fark edene kadar çoktan ibreyi çevirmiş durumda. Elinde kitapla, gazeteyle gezen kadın görüntüsü, ikonik hale geliyor. Hatta elinde taşıdığın kitap, Hermes marka çanta taşımak kadar gösterişli olabilir. Bunu bir kenara yazın. Bazı yazarlar kitaplarını belli ünlülerin elinde görmek için kapışmaya başlayacak. Dünyaca ünlü moda evleri, edebiyattan ve sanattan göndermeler yaptıkları tasarımlar çıkarıyor. Dior, ünlü çantasının üzerine Joyce, Dracula, Tehlikeli İşler gibi klasik romanların kapaklarını basarak kitapları birer tasarıma dönüştürdü. Miu Miu, kendi edebiyat kulübü etkinliğini başlattı. Kadın yazarlarla okuma günleri düzenliyor. Bu örnekler uzayıp gidiyor. Dişi, cazibeli ve stil sahibi görünmek, okuduğun kitaplarla ve kültürel derinliğinle ölçülecek. Rosalia’nın tarihi ve manevi referanslarla dolu Lux albümünün dünyayı sallaması tesadüf değil.