Giriş
1949’da İngiltere’nin en köklü okullarından Eton’daki ‘tırtıllara takıntılı’ öğrenci John Gurdon’un biyoloji öğretmeni, ailesine gönderdiği karne notunda şöyle yazmıştı: “Bilim adamı olma hayali var sanırım.
Mevcut performansına bakılırsa bu epey saçma. Basit biyolojik gerçekleri bile öğrenemiyor. Hem kendi zamanına hem de onu eğitmeye çalışanların zamanına yazık olur.” Çünkü John bir sınavda 50 üzerinden 2 puan almış, 250 öğrenci arasında en başarısız olmuştu... Hasbelkader mezun oldu, aile bağlantıları sayesinde Oxford’a klasik filoloji için kabul edildi. Ama işte. Kaderin cilvesi bu ya. Bölümün hocası yanlışlıkla fazla öğrenci almıştı. John’a da bölümü değiştirme teklifi sunuldu. Bu sayede zoolojiye (hayvan bilimi) geçti. Ailesi onun tutkusunu desteklemek için biyoloji kursuna gönderdi. John, Oxford’da gelişim biyolojisi ve embriyoloji üzerine uzmanlaştı... 1962’de tüm insanlık ve bilim tarihi için taşları yerinden oynatan bir keşfe bu sayede imza attı! Bir kurbağanın hücresinden başka bir kurbağa kopyalamayı başardı. Dünyada ilk kez bir canlı organizmanın genetik kopyasını yapmıştı. İşte o deney, modern klonlama biliminin temeli oldu.
KLONLAMANIN BABASI
34 yıl sonra onun yöntemiyle Dolly adlı klon koyun doğdu. Dolly, yetişkin bir memeliden klonlanan ilk canlı oldu. Geçen hafta hayata veda eden Sir John Gurdon’ın hikayesini dikkatli inceleyince hayatın çalışma şekline dair muhteşem bir manzarayla karşılaştım... Onun keşfi, genlerin sabit olmadığını, hücrelerin kaderinin değiştirilebileceğini gösteriyordu. Yani biyolojide o tarihe kadar inanılan ‘geri dönüşsüzlük’ dogmasını yıkmıştı. Daha önce bir hücrenin (örneğin, kas hücresi, deri hücresi, sinir hücresi vb.) tek bir görevi olduğu, bu göreve mühürlendiği sanılıyordu. Yani canlıların gelişiminde geri dönüş olmadığı anlayışı hakimdi.
Gurdon’un dönüşümün mümkün olduğunu kanıtlaması, hayatın bir metaforuydu. Biyoloji öğretmeninin onu ‘geri dönülmez bir şekilde başarısız’ ilan etme iddiasını, ürettiğiyle bilimle çürütmüştü. Bu buluşu ona 2012’de Nobel Tıp Ödülü kazandırdı. Gurdon’un Cambridge Üniversitesi’ndeki ofisinin duvarında öğretmeninin o notu asılıydı. Nobel’ini de o notun önünde kutlamıştı... Onun hikayesi, tüm insanlık için dersler taşıyor. Hayatta hiçbir şey, bir DNA bile sonsuza kadar sabit değil. Her şey dönüşüme muktedirdir… m NOT: Gurdon’ın Nobel alması yaklaşık 50 yıl sürüyor çünkü modern kök hücre biliminin öncüsü olduğu ancak anlaşılıyor. 2006’da Japon bilim adamı Shinya Yamanaka’nın ondan ilham alarak insan deri hücresini yeniden programlaması, yani bir deri hücresini kök hücreye dönüştürmesi sonrası Gurdon’un değeri fark ediliyor... 2012’de bu yüzden ikisi birlikte ödüllendirildi.
‘NEDEN HİÇ BÜYÜK KADIN SANATÇI YOK?’
1971’de Linda Nochlin’in makalesine attığı bu başlık, sanat dünyasında bir miladı başlatıyor... Sanat tarihiyle birlikte kadın tarihini de yeniden yazdırıyor. Feminist hareketleri tetikliyor. Tarih boyunca görünmez kılınan kadın sanatçıların sesi yankı bulmaya başlıyor. O günden sonra tarih kitapları yeniden açılıyor, unutulmuş kadın sanatçılar arşivlerin tozlu sayfalarından çıkarılıyor. Sanat tarihçisi Doç. Dr. Ebru Nalan Sülün, ‘Bir Hayalin İzinde’ projesinin üçüncü yılı için buluştuğumuz yemekte sanattaki bu kırılma noktasını anlattı. Kadınların yüzyıllarca sadece model olarak, dekor olarak resmedildiğini, üretici olarak sanata nasıl yüzyıllar sonra dahil edildiğini tarihten örneklerle açıkladı.
HAYALLER ESERE DÖNÜŞÜYOR
Kadın ve erkek eserleri arasındaki anlatı farkı, Bosch Ev Aletleri ve İstanbul Modern iş birliğiyle yürütülen ‘Bir Hayalin İzinde’ projesinin kalbinde yer alıyor. 2023’te başlayan proje, sanatta fırsat eşitliği yaratmayı amaaçlıyor. Bugüne kadar 90 kız öğrenciyi mezun eden program, bu yıl 18 ilçedeki 25 okuldan 50 öğrenciyi sanatla buluşturacak. Öğrencilerden özel yetenek beklenmiyor. İstekli ve ilgili olmaları yeterli bir kriter... Yılda 25 hafta Doç. Sülün gibi önde gelen uzmanlardan eğitim alıyorlar. Kız çocuklar kendi dillerini kurmayı, eleştirel düşünmeyi, görünür olmayı öğreniyor. Proje, her yıl bir kızın kendi hikayesine sahip çıkabileceğini kanıtlayan küçük devrimler yaratıyor. Hayaller bir tabloya, bir heykele dönüşüyor.
