Giriş
Uganda Halk Savunma Kuvvetleri Komutanı General Kainerugaba’nın Türkiye’ye yönelik 30 günlük bir ültimatom vermesi ve Türkiye’yi “kendini rehabilite etmesi gereken bir sorun merkezi” olarak tanımlaması, diplomatik çevrelerde derin bir şaşkınlık yarattı. Generalin kullandığı “rehabilite olma” ifadesi, Türkiye’nin Uganda’nın ulusal güvenlik çıkarlarıyla uyumlu olmayan politikalar izlediğine dair bir görüşü yansıtıyor. Uganda ve Türkiye arasındaki gerilimin en somut olayı, Türkiye’de yaşayan Ugandalı muhalif ve YouTuber Fred Lumbuye’nin iadesi meselesidir. Uganda hükümeti için Lumbuye, sadece bir içerik üreticisi değil, devlet başkanı Museveni’nin sağlığı hakkında asılsız dedikodular yayan, halkı isyana teşvik eden ve siber terörizmle suçlanan bir ulusal güvenlik tehdididir. 2021’de İstanbul’da gözaltına alınan Lumbuye’nin iadesi konusunda Uganda, büyük bir beklenti içine girdi. Ancak Türkiye’nin hukuk devleti ilkeleri ve insan hakları mülahazaları çerçevesinde Lumbuye’yi iade etmemesi, Kampala’da büyük bir hayal kırıklığı ve öfke yarattı. Uganda askeri kanadı, Türkiye’nin bu tutumunu “suçluyu korumak” ve ikili güvenlik iş birliği anlaşmalarına aykırı davranmak olarak nitelendirdi. Türkiye-Uganda ilişkilerindeki bir diğer kritik gerilim hattı, ekonomi ve altyapı projeleri üzerinde şekilleniyor. Uganda, stratejik öneme sahip olan ve ülkeyi Kenya üzerinden denize bağlayacak olan demiryolu projesinde başlangıçta Çinli firmalarla anlaştı ancak sekiz yıllık bir duraklamanın ardından rotayı Türk firmasına çevirdi. 2024’te imzalanan yaklaşık 3 milyar dolarlık sözleşme, Türkiye’nin Uganda’daki en büyük yatırım hamlesidir. Ancak projenin finansman aşamasında yaşanan gecikmeler, yönetimde “Türk firmalarının vaatlerini yerine getiremediği” algısına yol açtı. Uganda hükümetinin Çinli firmalardan vazgeçip Türk firmasını seçmesindeki temel neden, Avrupa bankalarından daha uygun koşullarda kredi bulma umuduydu.
Ancak küresel ekonomik koşullar ve bölgesel riskler nedeniyle bu kredilerin gecikmesi, Kainerugaba tarafından farklı yorumlandı. Uganda’nın Türkiye’ye yönelik “laf atmasının” belki de en önemli nedeni, Somali üzerinden yürütülen bölgesel güç mücadelesidir. Uganda, 2007’den bu yana Somali’nin istikrarı için en çok asker gönderen ve en çok kayıp veren ülkedir. Ancak Türkiye’nin son yıllarda Somali ile kurduğu askeri ve ekonomik ilişkiler, Uganda’nın bu geleneksel nüfuz alanını tehdit ediyor. Türkiye’nin Mogadishu’da kurduğu askeri üs ve Somali donanmasını eğitme-donatma yönündeki anlaşması, Uganda tarafında “geç gelip sahneyi çalma eğilimi” olarak algılanıyor. Türkiye’nin Somali’ye sağladığı gelişmiş teknolojiler ve Somali ordusuna verdiği eğitim, Somali hükümetinin Uganda gibi geleneksel müttefiklere olan bağımlılığını azaltıyor. Bu durum, Uganda’nın Somali üzerindeki “güvenlik garantörü” pozisyonunu aşındırıyor ve Kampala’nın bölgesel jeopolitik denklemdeki ağırlığını zayıflatıyor. Kainerugaba’nın son dönemdeki çıkışlarında dikkat çeken bir diğer unsur, aşırı İsrail yanlısı ve İran karşıtı söylemleridir. Kainerugaba, kendisini “İsa Mesih’in topraklarının savunucusu” olarak tanımlıyor ve İsrail’in yenilmesi durumunda 100 bin Ugandalı askeri bu “kutsal toprakları” korumak için göndereceğini beyan ediyor. Bu dini ve ideolojik duruş, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın özellikle Netanyahu’ya yönelik sert eleştirileriyle taban tabana zıttır. Türkiye’nin Filistin davasına verdiği destek ve İsrail’in politikalarını “soykırım” olarak nitelemesi, Kainerugaba’nın görüşüyle çatışıyor. Generalin Türkiye’ye yönelik tehditleri, aynı zamanda İsrail ve Batı dünyasına “ben sizin buradaki en sadık müttefikinizim” mesajı verme çabası olarak da okunabilir. Uganda generali Kainerugaba’nın Türkiye’ye yönelik sert açıklamaları; Türkiye’nin Afrika’daki yükselen gücünün yarattığı rahatsızlık, Fred Lumbuye davasında yaşanan hukuki çıkmaz, demiryolu projelerindeki finansman kriz ve Somali’deki nüfuz yarışının bir bileşkesidir.
