Giriş
Kibbutz, İbranice’de “gruplaşma” anlamına gelir. Kibbutzlar, insanların gönüllü olarak birlikte yaşadığı ve çalıştığı bir topluluktur. İlk kibbutzlar, 20. yüzyılın başlarında idealist genç Siyonistler tarafından kuruldu. Kibbutzlarda üretim, “herkes kabiliyetine göre yardım etmelidir” ilkesine, tüketim ise “herkes ihtiyacına göre tüketmelidir” anlayışına dayanır. Kibbutzlar, İsrail’i bugünkü konumuna getiren yegane kollektif ruhtur. İsrail’i kurma fikri, kibbutzlar ile başladı. İlk kibbutz, 1910’da kuruldu. Kurulan ilk kibbutz, Degania’dır. Kibbutzlar, ortak mülkiyet temeli üzerine inşa edilen, paraya dayalı bir ücretlendirme sisteminin olmadığı, ihtiyaçların kendi içinde karşılandığı kolektif tarım çiftlikleridir.
Kibbutz, o dönemde Osmanlı İmparatorluğu yönetiminde olan Filistin topraklarında ortaya çıkan devrimci bir yerleşim modelidir. Hareketin kökleri, Doğu Avrupa’daki (özellikle Çarlık Rusyası ve Polonya) Yahudi gençliği arasında yayılan Siyonist-Sosyalist ideolojilere dayanıyor. Osmanlı dönemindeki Filistin topraklarında kibbutzların ortaya çıkışı, I. ve II. Aliyah olarak adlandırılan büyük göç akınlarının sonucunda oldu. İsrail’in kuruluşunda İngiliz ve Araplara karşı yürütülen silahlı mücadele sürecinde kibbutzların büyük bir etkisi vardır. Kibbutzlar bu dönemde Hagana, Irgun, Lehi gibi örgütlerin askeri eğitim aldıkları yerler oldu. Ekonomik faaliyetlerden elde edilen gelirle üyelere yiyecek, giyecek ve barınak ile sosyal ve tıbbi hizmetler sağlandıktan sonra kârlar yerleşim yerine yeniden yatırılır. Bireyler kendi potansiyelleri oranında iş yapar.
Kibbutz üyelerinin şahsi banka hesabı veya cüzdanı yoktur. Kibbutz, üyelerin barınma, yemek, giyim, sağlık, eğitim, kültür ve hatta tatil masraflarını karşılar. Üyelere, kişisel harcamaları için çok küçük bir miktar “cep harçlığı” verilirdi. Kibbutzların gelirleri büyük ölçüde tarımsal üretime dayanır. Elde edilen tüm gelir kibbutz çalışanları tarafından eşit şekilde paylaşılır. İsrail’de şu anda 44 kibbutz bulunuyor. İsrail’in yanı sıra Polonya, Romanya, Estonya, İspanya ve Portekiz’de de kibbutz çiftlikleri bulunuyor. Bu modelin ortaya çıkışında ideolojik faktörlerin yanı sıra pratik zorunluluklar da belirleyici oldu. Bölgedeki bataklıklar, sıtma salgınları, sert iklim koşulları ve güvenlik tehditleri, bireysel çiftçiliği neredeyse imkansız hale getirdi. Siyonist yerleşim planlamacıları, kıt kaynaklarla hayatta kalabilmenin tek yolunun kolektif hareket etmek olduğunu gördü. Dolayısıyla kibbutz hem bir “zaruret” hem de bir “ideal”in ürünüdür.
Bu sistem, tüketimde eşitliği zorunlu kılıyordu. Kıyafetler ortak çamaşırhanede yıkanır ve onarılırdı, bazen kıyafetler bile ortaklaşa kullanılırdı. Yemekler, üyelerin sırayla görev yaptığı ortak yemek salonunda yenirdi. Bu salonlar, sadece beslenme mekanı değil, aynı zamanda demokrasinin işletildiği, kararların alındığı ve bayramların kutlandığı kamusal alanlardı. Başlangıçta “toprağın fethi” ve tarımsal kendine yeterlilik idealiyle yola çıkan kibbutzlar, tarım arazilerinin ve su kaynaklarının sınırlılığı ile nüfus artışı karşısında ekonomik modellerini değiştirmek zorunda kaldılar. Küresel ekonomide yaşanan neoliberal dönüşümler kibbutzları da etkiledi. İsrail’deki çoğu kibbutz, son on yılda kapandı, insanlar şehirlere göç etti. Tarımsal üretimde sahip oldukları pay azalırken nüfustaki payları yüzde 4’e geriledi. 1950’lerden itibaren, özellikle II. Dünya Savaşı sonrası dönemde, kibbutzlar hızla sanayileşti. 2024 itibarıyla kibbutz nüfusu, İsrail’in toplam nüfusunun (yaklaşık 9.8 milyon) yüzde 2’sinden azını oluşturmasına rağmen, yine de ekonomik ağırlığı devam ediyor.
