Kontenjanların azaltılması üzerine düşünceler… (3)

YÖK’ün “kontenjan azaltımı” politikasının en güçlü dayanağı, Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından yayımlanan “Yükseköğretim Mezun İstihdam Göstergeleri” raporudur. 2024 TÜİK verileri, sistemin neden frene basması gerektiğini net bir şekilde ortaya koyuyor. TÜİK verilerine göre, lisans mezunlarının kayıtlı istihdam oranı 2023 yılında yüzde 75.6 iken, 2024 yılında yüzde 75’e geriledi. Ön lisans mezunlarında ise bu oran yüzde 67.7’den yüzde 66.4’e düşmüştü. Bu veriler, her 4 lisans mezunundan 1’inin, her 3 ön lisans mezunundan 1’inin kayıtlı ekonomide istihdam edilemediğini gösteriyor. Raporun en çarpıcı verilerinden biri, lisans mezunları için ortalama ilk iş bulma süresinin 14.4 ay olmasıdır. Bir gencin üniversiteden mezun olduktan sonra yaklaşık 1.5 yıl işsiz kalması veya iş araması; mezunların edindikleri bilgilerin güncelliğini yitirmesine, genç nüfusta umutsuzluk ve “ev genci” oranının artmasına, ülkenin beşeri sermayesinin atıl kalmasına neden oluyor.

YÖK’ün kontenjan kısıtlaması, bu “bekleme odasındaki” kalabalığı azaltmayı hedefliyor. Daha az mezun, teorik olarak daha hızlı istihdam ve daha yüksek başlangıç ücretleri anlamına gelecek. Peki, uygulanmak istenen sistemin kısa vadeli sonuçları ne olur? YKS barajlarının kalkmasına rağmen kontenjanların azalması, üniversiteye giriş puanlarını yukarı çekecektir. Özellikle hukuk ve psikoloji gibi alanlara girmek çok daha rekabetçi hale gelecektir. 2026 düzenlemesine hazırlıksız yakalanan vakıf üniversitelerinde bütçe kısıntıları, akademik personel çıkarmaları ve tanıtım faaliyetlerinde agresifleşme görülecektir. Türkiye’de istediği bölüme giremeyen gelir seviyesi yüksek öğrenciler, Balkanlar, KKTC, ABD veya Avrupa’daki üniversitelere yönelebilir. Bu durum döviz çıkışına neden olabilir. İsterseniz, bir de sistemin uzun vadeli sonuçları ne olur, ona bakalım: Arzın azalmasıyla birlikte, üniversite diploması yeniden bir “statü ve yetkinlik” göstergesi haline gelecektir. İşverenler için diploma güvenilir bir belge olacaktır. Üniversite kapısında yığılan ancak içeri giremeyen kitle, doğru yönlendirilirse meslek yüksekokullarına ve mesleki eğitime kayabilir. Bu, sanayinin “ara eleman” değil “aranan eleman” ihtiyacını karşılayabilir. Yapılması planlanan politikalar “kısıtlama” odaklıdır. Sistemin sağlıklı işlemesi için “yapılandırıcı” önerilere ihtiyaç vardır. KKTC ve vakıf üniversitelerinde sadece kontenjan kesintisi yapmak yerine, performans odaklı bir finansman modeli uygulanabilir. Mezunları ilk 6 ayda iş bulan, uluslararası yayın yapan KKTC ve vakıf üniversitelerine, azaltılan kontenjan karşılığında devlet tarafından Ar-Ge desteği sağlanabilir. Bu, onları “öğrenci harcına bağımlı” olmaktan kurtaracak bir hamle olacaktır. Lisans kontenjanları kısılırken, açıkta kalan gençler için meslek yüksekokulları cazip hale getirilmelidir.

MYO mezunlarına, askerlik süresinde kısalma, iş kurma hibesi veya kamuda teknik kadrolara öncelik gibi somut teşvikler verilmelidir. Kontenjan azaltımı “tek tip” olmamalıdır. Örneğin tarım bölgesindeki bir üniversitenin ziraat fakültesi kontenjanı, büyükşehirdeki kadar sert düşürülmemelidir. Bölgesel kalkınma planlarıyla uyumlu bölümler “koruma altına” alınmalıdır. 35 yaş üstü bireyler veya üniversiteye giremeyenler için, 4 yıllık diplomalar yerine, 6-12 aylık, sektörel geçerliliği olan “mikro yeterlilik” YÖK tarafından akredite edilmelidir. Bu uygulama, “beceri edinimi”ni teşvik edecektir. YÖK’ün 2024-2026 dönemi politikaları, Türk yükseköğretim tarihinde nicelikten niteliğe geçişin en sert virajıdır. Kontenjanların 246 bin azaltılması, ikinci öğretimlerin kapatılması ve açıköğretim sınırlamaları; popülist politikaların sonunu işaret ediyor. TÜİK verileriyle desteklenen bu hamleler, hukuk ve mühendislik gibi alanlarda yaşanan mezun enflasyonunu durdurmak ve diplomalı işsizliği kontrol altına almak için zorunlu ancak can yakıcı bir tedavi sürecidir.